CON HỌC TỐT NHIỀU MÔN NHƯNG CHƯA BIẾT MÌNH NỔI BẬT Ở ĐÂU

Sau cuộc trò chuyện về việc chọn ngành, chị Hạnh thử hỏi Khoa:

“Trong các môn học, con thấy mình thích môn nào nhất?”

Khoa suy nghĩ một lúc rồi đáp:

“Toán, tiếng Anh với Văn con đều học được. Nhưng con không biết mình thật sự nổi bật ở đâu.”

Anh Minh nghe vậy liền nói:

“Con học được nhiều môn là tốt rồi. Sau này con chọn ngành nào cũng được.”

Khoa không trả lời. Cậu biết ba mẹ muốn động viên, nhưng câu “chọn ngành nào cũng được” lại khiến cậu thấy mình có quá nhiều lựa chọn mà chưa có căn cứ để chọn.

Đây là tình huống nhiều gia đình gặp phải. Khi con học tốt nhiều môn nhưng không có một môn vượt trội rõ rệt, cha mẹ thường băn khoăn: nên dựa vào điểm số, sở thích hay cơ hội nghề nghiệp? Nhưng việc tìm hướng đi không nhất thiết bắt đầu bằng câu hỏi “Con giỏi môn nào nhất?”. Gia đình có thể bắt đầu từ những việc con thường làm tốt, cách con giải quyết vấn đề và điều gì khiến con muốn tiếp tục tìm hiểu.

Học tốt nhiều môn là lợi thế, nhưng chưa đủ để chọn ngành

Điểm số cho biết một phần kết quả học tập của con ở thời điểm hiện tại. Nhưng điểm số chưa thể hiện hết cách con suy nghĩ, làm việc hay xử lý khó khăn.

Một học sinh đạt điểm cao môn Văn có thể thích đọc và viết. Nhưng cũng có thể em nổi bật ở khả năng tìm ý chính, kết nối thông tin hoặc trình bày lập luận. Một học sinh học tốt môn Toán chưa chắc chỉ phù hợp với những ngành gắn với con số; em có thể thích tìm quy luật, giải quyết vấn đề hoặc kiểm tra tính chính xác.

Điểm số cũng chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố: cách học, sự chăm chỉ, giáo viên, môi trường học tập và mức độ hỗ trợ con nhận được. Vì vậy, nếu chỉ nhìn bảng điểm để kết luận “con hợp ngành này”, gia đình có thể bỏ qua những năng lực quan trọng khác.

Thay vì tìm một môn học duy nhất làm đáp án, hãy xem điểm số như một manh mối rồi tìm thêm bằng chứng từ những việc con đã làm.

Tìm điểm mạnh qua việc con làm, không chỉ qua điều con được khen

Khi cha mẹ nói “Con thông minh”, “Con có năng khiếu” hay “Con khéo giao tiếp”, đó là những lời động viên đáng quý. Nhưng để giúp con hiểu mình có thể phát triển hướng nào, lời khen cần đi cùng ví dụ cụ thể.

Chị Hạnh nhớ Khoa từng chủ động giúp nhóm chuẩn bị phần trình bày cho ngày hội đọc sách. Khi được hỏi kỹ, Khoa kể rằng cậu không chỉ làm poster. Cậu còn giúp nhóm chọn một câu giới thiệu ngắn, sắp xếp nội dung và chia việc để các bạn biết nên bắt đầu từ đâu.

Những chi tiết đó cho gia đình thêm điều để quan sát. Có thể Khoa thích diễn đạt ý tưởng. Cũng có thể cậu có thế mạnh trong việc sắp xếp thông tin hoặc giúp một nhóm làm việc rõ ràng hơn. Chưa thể kết luận Khoa hợp với một ngành cụ thể, nhưng gia đình đã có những giả thuyết thực tế hơn để kiểm tra.

Khi nhớ lại một hoạt động của con, cha mẹ có thể hỏi:

• Con đã làm phần việc nào cụ thể?
• Phần nào con bắt đầu mà không cần nhắc nhiều?
• Con làm tốt nhờ chuẩn bị kỹ, nhờ học nhanh hay nhờ biết phối hợp với người khác?
• Sau khi hoàn thành, con muốn làm lại phần nào? Phần nào con không muốn lặp lại?

Câu trả lời về một việc cụ thể thường hữu ích hơn câu hỏi “Con có năng khiếu gì?”, vì không phải học sinh nào cũng biết tự gọi tên điểm mạnh của mình.

Quan sát những điều lặp lại ở nhiều môn và hoạt động

Đôi khi, thế mạnh của con không nằm trong một môn riêng biệt mà xuất hiện ở nhiều hoàn cảnh khác nhau.

Một em học tốt Toán, thích lắp ráp mô hình và thường tìm cách sửa đồ có thể cùng lúc bộc lộ sự kiên trì, tư duy hệ thống và khả năng tìm nguyên nhân. Một em học tốt Văn, tiếng Anh và thường được nhờ trình bày ý tưởng có thể đang thể hiện khả năng diễn đạt hoặc kết nối thông tin. Đây mới là hướng để tìm hiểu thêm, chưa phải kết luận chọn ngành.

Gia đình có thể để ý những dấu hiệu sau:

• Con thường được bạn bè hoặc người thân nhờ giúp việc gì?
• Con hay tò mò về chủ đề nào, kể cả khi không phải làm bài tập?
• Con học điều mới nhanh hơn khi được đọc, nghe giải thích, quan sát hay tự tay làm thử?
• Khi gặp khó, con thường kiên nhẫn sửa từng bước, tìm thêm thông tin, hỏi người khác hay nghĩ ra cách tiếp cận khác?
• Trong hoạt động nhóm, con thường nhận vai trò nào: lên ý tưởng, tổ chức, phân tích, trình bày, thực hiện hay kết nối mọi người?

Đừng xem mỗi dấu hiệu là một “đáp án nghề nghiệp”. Hãy tìm xem dấu hiệu nào lặp lại trong nhiều việc khác nhau và con có muốn tiếp tục phát triển khả năng ấy hay không.

Phân biệt điều con làm tốt với điều con muốn theo đuổi

Có những việc con làm tốt nhưng không muốn làm thường xuyên. Cũng có những việc con chưa giỏi nhưng sẵn lòng luyện tập vì thấy hứng thú.

Hai điều này đều đáng được ghi nhận. Thế mạnh có thể giúp con học nhanh hoặc tạo ra kết quả tốt; sự quan tâm và sẵn lòng rèn luyện giúp con duy trì nỗ lực. Hướng đi phù hợp thường cần được xem xét từ nhiều phía, không chỉ dựa vào việc con đạt điểm cao ở đâu.

Cha mẹ có thể hỏi:

“Có việc gì con làm khá tốt nhưng không muốn làm lâu dài không?”

“Có việc gì ban đầu con thấy khó, nhưng vẫn muốn thử lại?”

“Khi làm việc nào đó, con thấy thời gian trôi nhanh hơn hoặc muốn tìm hiểu sâu hơn không?”

Nếu Khoa thích viết nội dung nhưng không thích chỉnh hình ảnh, điều đó không có nghĩa cậu phải bỏ mọi công việc liên quan đến thiết kế. Cậu chỉ đang nhận ra phần việc nào khiến mình quan tâm và phần nào có thể không phù hợp. Những phân biệt nhỏ ấy giúp gia đình tìm hiểu đúng hơn.

Dùng trải nghiệm nhỏ để kiểm chứng những giả thuyết

Khi gia đình có một vài manh mối, hãy giúp con thử những việc gần với thực tế. Không cần bắt đầu bằng một quyết định lớn. Một nhiệm vụ nhỏ có thể giúp con hiểu rõ hơn mình thích gì và thấy khó ở đâu.

Nếu con thích giải thích cho người khác, có thể thử làm một bài hướng dẫn ngắn. Nếu con tò mò về kinh doanh, có thể thử lên kế hoạch cho một hoạt động gây quỹ ở lớp. Nếu con thích tìm hiểu cách mọi thứ vận hành, có thể tự làm một dự án nhỏ hoặc quan sát người trong nghề làm việc.

Sau mỗi trải nghiệm, cha mẹ có thể cùng con ghi lại:

1. Con đã nghĩ việc này sẽ như thế nào?
2. Thực tế có điểm nào khác với suy nghĩ ban đầu?
3. Phần nào con thấy hứng thú hoặc làm tốt?
4. Phần nào khiến con khó chịu, mệt mỏi hoặc muốn dừng lại?
5. Con muốn thử tiếp, thay đổi cách làm hay tìm hiểu một hướng khác?

Một trải nghiệm không đủ để kết luận con có phù hợp với cả một ngành hay không. Nhưng nhiều trải nghiệm nhỏ có thể giúp con nhìn ra những điểm chung mà bảng điểm chưa thể hiện.

Xin nhận xét từ người khác, nhưng hãy hỏi xin ví dụ

Giáo viên, huấn luyện viên, anh chị hoặc người từng làm việc cùng con có thể nhìn thấy những điều cha mẹ khó nhận ra. Tuy nhiên, câu hỏi “Theo anh chị, con hợp ngành gì?” thường đòi hỏi người trả lời suy đoán quá nhiều.

Thay vào đó, cha mẹ có thể hỏi:

• “Anh/chị thường thấy con làm tốt việc gì trong lớp hoặc trong nhóm?”
• “Khi gặp khó, con thường xử lý như thế nào?”
• “Con tiến bộ rõ nhất ở hoạt động nào?”
• “Anh/chị có thể kể một tình huống cụ thể để gia đình hiểu rõ hơn không?”

Hãy xem nhận xét của người khác là một góc nhìn để đối chiếu với những gì con tự nhận thấy. Nếu nhiều người cùng nhắc đến một khả năng, gia đình có thể tìm thêm cơ hội để con thử sức. Nhưng quyết định cuối cùng vẫn cần tính đến điều con muốn học, muốn rèn luyện và muốn khám phá tiếp.

Đừng buộc con phải tìm ra “một điểm nổi bật duy nhất”

Một số học sinh có thế mạnh rất rõ ở một lĩnh vực. Nhưng cũng có nhiều em có khả năng cân bằng ở nhiều môn, hoặc chỉ thể hiện rõ điểm mạnh khi được tham gia một hoạt động cụ thể. Điều đó không có nghĩa là con thiếu cá tính hay không có hướng đi.

Thay vì hỏi “Con nổi bật nhất ở đâu?”, gia đình có thể cùng con tìm một vài cụm năng lực:

• Con thích phân tích, so sánh và tìm nguyên nhân.
• Con thích diễn đạt, kể chuyện hoặc giúp người khác hiểu vấn đề.
• Con thích sắp xếp công việc và theo sát kế hoạch.
• Con thích tạo ra sản phẩm bằng hình ảnh, chữ viết, âm thanh hoặc vật liệu.
• Con thích chăm sóc, hỗ trợ hoặc kết nối với người khác.
• Con thích quan sát, đặt câu hỏi và thử nghiệm.

Đây chưa phải tên ngành học. Chúng là những hướng để con chọn hoạt động tiếp theo, tìm hiểu môn học liên quan và trò chuyện với người có kinh nghiệm.

Một cách khám phá trong hai tuần

Chị Hạnh không yêu cầu Khoa phải tìm ra ngành học phù hợp ngay. Hai mẹ con thống nhất dành hai tuần để quan sát những việc Khoa đã và đang làm.

Mỗi khi Khoa hoàn thành một nhiệm vụ ở trường hoặc tham gia hoạt động nào đó, cậu ghi lại ngắn gọn:

• Việc con đã làm
• Phần con thấy dễ bắt đầu hoặc muốn làm tiếp
• Phần con thấy khó hoặc không thích
• Kết quả con đạt được và cách con đạt được kết quả ấy

Cuối tuần, hai mẹ con cùng xem lại. Không chấm điểm, không vội đặt tên nghề. Chỉ tìm những điểm xuất hiện nhiều lần.

Sau đó, Khoa chọn hai hướng muốn kiểm chứng thêm. Một hướng có thể gắn với việc diễn đạt thông tin, hướng còn lại với việc tổ chức và phối hợp công việc. Cậu sẽ tìm một trải nghiệm nhỏ cho mỗi hướng, rồi so sánh cảm nhận của mình.

Cách làm này không bảo đảm Khoa sẽ chọn ngành ngay sau hai tuần. Mục tiêu là giúp cậu có căn cứ rõ hơn để tiếp tục, thay vì phải chọn chỉ vì “mình học tốt môn nào”.

Khi con học tốt nhiều môn, hãy giúp con nhìn thấy những lựa chọn đang mở ra

Chị Hạnh nhận ra Khoa không cần cha mẹ chọn một môn học thay cậu. Khoa cần được nhìn thấy những việc mình đã làm tốt, hiểu phần nào khiến mình muốn tiếp tục và có cơ hội kiểm chứng các hướng đang quan tâm.

Học tốt nhiều môn là một lợi thế. Nhưng để biến lợi thế ấy thành hướng đi, con cần thêm trải nghiệm, thông tin và thời gian suy nghĩ. Cha mẹ có thể giúp bằng cách ghi nhận những ví dụ cụ thể, đặt câu hỏi không dẫn dắt và cùng con thử từng bước nhỏ.

Con chưa cần nổi bật nhất ở một môn nào mới có thể bắt đầu khám phá tương lai. Đôi khi, hướng đi phù hợp dần hiện ra từ những việc con vẫn âm thầm làm tốt mỗi ngày.

Mỗi thế mạnh của con đều có thể là một manh mối — Du học Tinh Tú đồng hành cùng gia đình để cùng con tìm ra hướng đi phù hợp.