CON CHƯA BIẾT CHỌN NGÀNH – CHA MẸ NÊN BẮT ĐẦU TỪ ĐÂU?

Tối chủ nhật, mâm cơm nhà chị Hạnh dọn muộn hơn thường lệ. Khoa, con trai chị đang học lớp 11, vừa đặt điện thoại xuống thì ba hỏi: “Năm nay con bắt đầu chọn trường rồi. Con muốn học ngành gì?”

Khoa ngừng gắp một lúc. “Con chưa biết.”

Chị Hạnh đã định hỏi tiếp: “Sao tới giờ con vẫn chưa nghĩ?” Nhưng nhìn thấy con cúi xuống, chị dừng lại. Câu hỏi ấy nghe bình thường với người lớn, còn với Khoa, nó giống như phải chọn ngay một đáp án đúng cho cả tương lai.

Tối đó, ba mẹ Khoa nằm nghĩ mỗi người một hướng. Mẹ lo con thiếu định hướng. Ba nhớ đến những bạn cùng lớp đã chọn trường, chọn ngành. Cả hai đều muốn giúp con, nhưng càng nghĩ càng thấy câu hỏi lớn hơn: nếu con chưa biết thì gia đình nên bắt đầu từ đâu?

Có thể gia đình bạn cũng từng có một khoảnh khắc như vậy. Khi con nói “con chưa biết”, điều cần làm trước tiên chưa chắc là tìm thêm danh sách ngành học. Có khi cả nhà cần hiểu xem điều gì đang khiến con chưa thể trả lời.

Câu nói con chưa biết có thể chứa nhiều nỗi lo

Đôi khi, con chưa có đủ trải nghiệm để biết mình thích điều gì. Con có thể chỉ mới nghe tên ngành hoặc nhìn thấy hình ảnh nghề nghiệp trên mạng, nhưng chưa hiểu một ngày làm việc trong nghề ấy diễn ra ra sao. Đôi khi, con sợ chọn sai, sợ làm ba mẹ thất vọng hoặc sợ một quyết định hôm nay sẽ khóa chặt tương lai. Cũng có khi con có vài điều tò mò nhưng chưa biết diễn đạt thành một lựa chọn cụ thể.

Ba mẹ khó đoán đúng lý do chỉ từ một câu trả lời ngắn. Thay vì kết luận con lười suy nghĩ hay thiếu trách nhiệm, hãy hỏi nhẹ nhàng: “Điều gì làm con khó chọn nhất lúc này?” Rồi để con nói hết. Có thể câu trả lời sẽ là “con không biết mình giỏi gì”, “con sợ chọn xong lại đổi”, hoặc “con chưa hình dung được công việc đó ra sao”. Mỗi câu trả lời sẽ cho gia đình một điểm bắt đầu khác nhau.

Đừng bắt con chọn nghề cho cả cuộc đời

Khi người lớn hỏi “Sau này con muốn làm nghề gì?”, con có thể cảm thấy mình phải biết trước cả con đường dài phía trước. Nhưng ở tuổi đi học, việc cần làm trước hết thường là chọn một bước tiếp theo để khám phá, chứ chưa phải hứa sẽ theo một nghề mãi mãi.

Ngành học và nghề nghiệp có liên quan, nhưng một ngành có thể dẫn đến nhiều công việc khác nhau, và một công việc cũng có thể phù hợp với người học từ những ngành khác nhau. Vì vậy, chị Hạnh thử đổi cách hỏi Khoa:

• “Có việc gì con tò mò muốn tìm hiểu thêm không?”
• “Trong những việc con đã làm, việc nào khiến con muốn làm tiếp?”
• “Khi nghĩ đến chuyện chọn ngành, điều gì làm con lo nhất?”
• “Có người làm nghề nào con muốn hỏi chuyện không?”

Ba mẹ không cần hỏi hết trong một buổi. Một câu hỏi rồi một khoảng lặng đôi khi giúp con mở lời hơn cả một danh sách lời khuyên. Khi Khoa nói rằng cậu sợ chọn nhầm, mẹ chưa vội bảo “ngành nào rồi cũng có thể đổi”. Chị hỏi thêm: “Con muốn biết điều gì để bớt sợ chọn nhầm?”

Tìm manh mối trong những việc con đã làm

Vài hôm sau, chị Hạnh nhớ Khoa từng chủ động nhận làm poster cho ngày hội đọc sách của lớp. Chị vốn nghĩ con thích vẽ. Nhưng khi được hỏi, Khoa nói phần cậu thích nhất là tìm một câu ngắn khiến bạn bè dừng lại đọc thông báo. Cậu còn kể lần trước mình đã giúp nhóm chia việc làm video vì mọi người chưa biết bắt đầu từ đâu.

Hai việc nhỏ ấy chưa đủ để kết luận Khoa hợp với một ngành nào. Nhưng chúng cho ba mẹ những manh mối cụ thể để hỏi tiếp. Trong vài tuần, gia đình có thể để ý:

• Điều gì thường khiến con tò mò? Con hay hỏi về con người, máy móc, thiên nhiên, câu chuyện, kinh doanh hay cách tổ chức một việc?
• Việc gì con sẵn lòng luyện tập? Con có thể chưa giỏi, nhưng có muốn sửa lại, thử lại hoặc tìm cách làm tốt hơn không?
• Người khác thường nhờ con giúp điều gì? Có thể con biết giải thích, sắp xếp, lắng nghe, tìm lỗi, nghĩ ý tưởng hoặc giữ cho nhóm đi đúng kế hoạch.
• Môi trường nào giúp con làm việc tốt hơn? Con thích tự làm hay làm cùng nhóm, nhiệm vụ rõ ràng hay được tự tìm cách?

Hãy ghi lại ví dụ thay vì gắn nhãn. “Con đã sắp xếp phần trình bày để các bạn dễ theo dõi” hữu ích hơn “Con có năng khiếu truyền thông”. Điểm cao ở một môn cũng là một dữ kiện, nhưng chưa đủ để quyết định con nên học ngành liên quan đến môn ấy.

Sở thích cũng là điểm khởi đầu để khám phá. Nếu con thích trò chơi điện tử, ba mẹ có thể hỏi con thích điều gì: chiến thuật, hình ảnh, cốt truyện, cách trò chơi vận hành hay chơi cùng bạn bè? Mỗi câu trả lời gợi ra một hướng tìm hiểu khác nhau.

Cho con thử việc thật trước khi thu hẹp lựa chọn

Đọc tên ngành trên mạng chưa chắc giúp con hình dung được công việc hằng ngày. Ba mẹ có thể giúp con trò chuyện với người đang làm nghề, quan sát một phần công việc nếu phù hợp, tham gia một buổi giới thiệu ngành, thử khóa học nhập môn hoặc tự làm một nhiệm vụ nhỏ.

Khoa muốn hiểu thêm về công việc thiết kế nên mẹ kết nối cậu với một người chị họ đang làm trong lĩnh vực này. Chị kể công việc không chỉ có lúc nghĩ ý tưởng và chọn màu; còn có brief từ khách hàng, nhiều vòng sửa, thời hạn gấp và những lần phải trình bày để bảo vệ lựa chọn của mình. Sau đó, Khoa thử làm poster cho một hoạt động của lớp. Cậu thích nghĩ cách truyền tải thông tin, nhưng không muốn dành cả buổi tối để chỉnh từng chi tiết hình ảnh.

Khoa chưa cần quyết định ngành sau lần thử ấy. Cậu chỉ có thêm thông tin thật: mình tò mò về cách truyền đạt ý tưởng, còn việc ngồi chỉnh hình quá lâu có thể không phải phần mình thích nhất.

Sau mỗi trải nghiệm, ba mẹ có thể cùng con nhìn lại bằng vài câu hỏi:

• Con đã nghĩ công việc này sẽ như thế nào?
• Trải nghiệm thật khác điều con tưởng ở điểm nào?
• Con muốn tìm hiểu tiếp hay muốn tạm gạch hướng này khỏi danh sách? Vì sao?

Gạch bỏ một lựa chọn không phù hợp cũng là tiến bộ. Con vừa biết thêm một điều về mình.

So sánh lựa chọn bằng những câu hỏi thực tế

Khi con đã có vài hướng muốn tìm hiểu, gia đình hãy cùng xem xét từng hướng. Mục tiêu không phải chấm điểm để tìm ra ngành thắng cuộc, mà là phân biệt điều gia đình đã biết với điều vẫn cần kiểm chứng.

• Công việc thực tế gồm những nhiệm vụ nào? Con thích những nhiệm vụ ấy hay mới chỉ thích tên nghề và hình ảnh của nghề?
• Con đã có điểm mạnh nào liên quan? Nếu chưa, con có sẵn lòng học và luyện những kỹ năng cần thiết không?
• Môi trường và nhịp độ làm việc có phù hợp với con không? Hãy nghĩ đến mức độ giao tiếp, làm việc nhóm và cách con thường giải quyết vấn đề.
• Con cần học gì để đi đến hướng đó? Tìm hiểu chương trình học, điều kiện đầu vào, thời gian và chi phí. Nếu gia đình cân nhắc du học, hãy kiểm tra yêu cầu từ trường và nguồn chính thức vì mỗi chương trình có thể khác nhau.

Những câu hỏi ấy cũng giúp cha mẹ đưa các mối lo thực tế vào cuộc trò chuyện. Tài chính, năng lực hiện tại và điều kiện học tập đều quan trọng. Nhưng thay vì dùng chúng để gạt lựa chọn của con đi ngay lập tức, gia đình có thể cùng hỏi: “Mình cần tìm thông tin nào để biết hướng này có khả thi không?”

Đồng hành mà không chọn hộ con

Vì thương con, ba mẹ đôi khi nói: “Bạn A đã biết mình muốn học gì rồi, sao con vẫn chưa biết?” Câu nói ấy có thể khiến con chọn thật nhanh để cha mẹ yên lòng, nhưng chưa chắc giúp con hiểu lựa chọn của mình.

Một câu khác dễ làm con khép lại là: “Ngành đó khó xin việc lắm.” Nỗi lo của cha mẹ đáng được bàn đến, nhưng nếu kết thúc câu chuyện tại đó, con có thể không còn cơ hội tìm hiểu xem rủi ro thật sự là gì và có cách nào chuẩn bị.

Cũng đừng đợi một buổi nói chuyện phải kết thúc bằng tên ngành. Có hôm, kết quả tốt nhất chỉ là cả nhà thống nhất sẽ hỏi chuyện một người trong nghề hoặc tìm hiểu hai chương trình học.

Ba mẹ có thể nói: “Con chưa cần biết chính xác cả tương lai hôm nay. Mình cùng tìm hiểu vài hướng. Sau đó con cho ba mẹ biết điều gì hợp với con, điều gì chưa hợp và con muốn thử bước tiếp theo nào.”

Ba mẹ vẫn cần giúp con nhìn rõ giới hạn về tài chính, điều kiện học tập và những kỹ năng cần có. Nhưng lựa chọn nên có tiếng nói thật của con, vì con là người sẽ học tập và sống với hướng đi ấy.

Một tháng để gia đình bắt đầu

Chị Hạnh và Khoa thử dành một tháng để khám phá. Họ không đặt mục tiêu phải chọn xong ngành, chỉ thống nhất mỗi tuần làm một việc vừa sức.

• Tuần 1: Có một cuộc trò chuyện không gây áp lực. Hỏi con đang tò mò điều gì và điều gì khiến con lo.
• Tuần 2: Cùng nhìn lại những việc con từng làm tốt, việc con thích và việc con đã kiên trì theo đuổi.
• Tuần 3: Chọn hai hướng để tìm hiểu. Mỗi hướng gắn với một trải nghiệm cụ thể, như hỏi chuyện người trong nghề hoặc thử một nhiệm vụ nhỏ.
• Tuần 4: Cùng xem lại điều đã học được. Chọn một hướng để khám phá tiếp, hoặc ghi nhận rằng hướng đó chưa phù hợp.

Sau tháng ấy, Khoa vẫn chưa gọi tên một ngành học. Nhưng cậu đã biết mình muốn hỏi thêm về những công việc liên quan đến thiết kế và truyền đạt thông tin. Với gia đình, đó là một bước tiến rõ ràng hơn câu “con không biết” ban đầu.

Nếu con vẫn chưa biết thì sao

Nếu con vẫn chưa có câu trả lời, hãy tìm hiểu xem con đang thiếu thông tin, thiếu trải nghiệm, sợ chọn sai hay đang quá mệt để nói chuyện. Mỗi lý do cần một cách hỗ trợ khác nhau. Có lúc con cần được nghỉ khỏi những câu hỏi dồn dập. Có lúc con cần gặp người đang làm nghề hoặc người cố vấn hướng nghiệp để sắp xếp suy nghĩ.

Người cố vấn có thể giúp con đặt câu hỏi, xem xét thông tin và kiểm tra những giả định của mình. Họ không nên chọn ngành thay con hoặc xem một bài trắc nghiệm là đáp án cuối cùng. Vai trò của họ là giúp con và gia đình nhìn rõ hơn những lựa chọn đang có và bước tiếp theo nên thử.

Con chưa biết chọn ngành gì không có nghĩa là con không có tương lai. Có thể con chỉ chưa có đủ dữ kiện để nhận ra hướng đi phù hợp. Hãy bắt đầu bằng một cuộc trò chuyện khiến con thấy mình được lắng nghe, nhìn lại những việc con đã làm và cùng con thử một bước nhỏ. Khi có thêm trải nghiệm thật, lựa chọn thường sẽ dần rõ hơn.