KHI CON NÓI “CON KHÔNG BIẾT”, CHA MẸ NÊN HỎI GÌ ĐỂ CON MỞ LÒNG?

Sau một tháng cùng tìm hiểu, Khoa vẫn chưa chọn được ngành. Cậu chỉ biết mình muốn tìm hiểu thêm về những công việc liên quan đến thiết kế và truyền đạt thông tin.

Một tối, chị Hạnh hỏi:

“Tuần này con muốn tìm hiểu thêm hướng nào?”

Khoa im lặng rồi đáp:

“Con không biết.”

Chị Hạnh hiểu rằng nếu hỏi tiếp “Sao con vẫn chưa biết?”, Khoa có thể chỉ thấy mình đang bị thúc ép. Chị thử hỏi:

“Con chưa nghĩ ra hướng nào, hay có vài điều đang phân vân?”

Khoa ngập ngừng:

“Con có nghĩ đến thiết kế. Nhưng con sợ mình không theo nổi.”

Lúc ấy, câu “con không biết” bắt đầu có thêm ý nghĩa. Khoa không hẳn thiếu một lựa chọn; cậu đang lo mình không đủ khả năng để theo lựa chọn ấy.

Trong câu chuyện chọn ngành, một câu trả lời ngắn có thể che giấu nhiều điều khác nhau. Vì thế, việc của cha mẹ không phải là hỏi cho đến khi con đưa ra đáp án. Trước hết, hãy tìm hiểu xem con đang vướng ở đâu.

“Con không biết” chưa nói đủ điều con đang nghĩ

Khi nghe con nói “con không biết”, cha mẹ dễ nghĩ con chưa suy nghĩ nghiêm túc. Nhưng cùng một câu nói ấy có thể xuất phát từ những nguyên nhân rất khác:

• Con chưa từng có đủ trải nghiệm để hình dung một ngành học hay công việc cụ thể.
• Con biết một vài hướng nhưng chưa có đủ thông tin để so sánh.
• Con sợ chọn sai, sợ không theo kịp hoặc sợ làm cha mẹ thất vọng.
• Con thấy có quá nhiều lựa chọn và không biết nên bắt đầu từ đâu.
• Con đang mệt, chưa sẵn sàng nói chuyện hoặc chưa cảm thấy an toàn để chia sẻ thật.

Cha mẹ không thể biết nguyên nhân nào đúng chỉ bằng cách đoán. Nếu vội kết luận “con thiếu mục tiêu” hay “con không chịu nghĩ”, cuộc trò chuyện dễ chuyển thành trách móc. Khi đó, con sẽ bận giải thích hoặc tự bảo vệ mình, thay vì nói về điều đang làm con bối rối.

Một câu mở đầu phù hợp có thể là:

“Mẹ nghe con nói là con chưa biết. Mẹ không cần con chọn ngành ngay hôm nay. Mẹ muốn hiểu điều gì đang làm con khó trả lời.”

Câu này giúp con hiểu rằng cha mẹ đang muốn lắng nghe, không chờ sẵn một đáp án để chấm đúng sai.

Hỏi một câu hẹp hơn, đừng bắt con trả lời về cả tương lai

“Sau này con muốn làm nghề gì?” là câu hỏi rất rộng. Với một học sinh chưa có nhiều trải nghiệm, câu hỏi ấy có thể giống như phải đưa ra quyết định cho cả cuộc đời.

Thay vì hỏi tiếp “Vậy con muốn gì?”, cha mẹ có thể giúp con xác định câu “con không biết” đang có nghĩa nào gần nhất:

• “Con chưa có hướng nào trong đầu, hay có vài hướng nhưng chưa chắc?”
• “Con chưa hiểu rõ các ngành, hay đang lo mình không phù hợp?”
• “Con thấy khó vì có quá nhiều lựa chọn, hay vì chưa có lựa chọn nào khiến con tò mò?”
• “Con muốn nói tiếp bây giờ, hay muốn suy nghĩ thêm rồi mình nói sau?”

Hãy hỏi từng câu một rồi chờ con trả lời. Nếu cha mẹ đưa ra liên tiếp nhiều câu hỏi, dù câu nào cũng hợp lý, con vẫn có thể cảm thấy như đang bị phỏng vấn.

Tìm hiểu điều con lo trước khi đưa lời khuyên

Khoa nói cậu sợ không theo nổi ngành thiết kế. Chị Hạnh có thể lập tức trấn an: “Con có năng khiếu mà” hoặc “Cứ thử đi rồi sẽ biết”. Nhưng những lời ấy chưa chắc giải quyết đúng nỗi lo của Khoa.

Chị hỏi tiếp:

“Con sợ mình chưa giỏi ngay từ đầu, hay chưa biết công việc thiết kế ngoài đời thực sự như thế nào?”

Khoa trả lời:

“Con không biết công việc đó hằng ngày ra sao. Con cũng sợ phải chỉnh sửa liên tục.”

Giờ đây, gia đình đã có một câu hỏi cụ thể hơn để tìm hiểu: công việc thiết kế gồm những nhiệm vụ nào, phần nào Khoa thấy hứng thú và phần nào có thể khiến cậu mệt mỏi?

Cha mẹ có thể hỏi:

• “Điều gì làm con lo nhất khi nghĩ đến hướng này?”
• “Con đang sợ chọn nhầm, sợ không đủ khả năng hay chưa hình dung được công việc?”
• “Có phần nào trong lựa chọn này con muốn hiểu rõ hơn trước khi quyết định không?”
• “Con muốn ba mẹ lắng nghe, cùng tìm thông tin hay góp ý lúc này?”

Câu hỏi cuối đặc biệt hữu ích. Đôi khi con cần lời khuyên; đôi khi con chỉ cần được nói hết suy nghĩ trước khi cùng cha mẹ tìm cách giải quyết.

Nhắc lại điều con vừa nói để kiểm tra xem mình đã hiểu đúng chưa

Khi con chia sẻ, cha mẹ không cần tìm ngay câu trả lời. Trước hết, hãy thử nói lại điều mình nghe được:

“Mẹ nghe con nói là con tò mò về thiết kế, nhưng chưa biết công việc thực tế có hợp với mình không. Mẹ hiểu vậy có đúng không?”

Nếu hiểu chưa đúng, con có thể đính chính. Nếu đúng, con thường sẽ dễ nói tiếp hơn vì không phải bắt đầu lại từ đầu.

Khi đó, cha mẹ có thể hỏi:

“Con muốn tìm hiểu điều gì trước để bớt mơ hồ?”

Khoa có thể chọn hỏi chuyện một người đang làm nghề, tìm hiểu chương trình học hoặc thử thực hiện một nhiệm vụ nhỏ. Cậu chưa cần tuyên bố rằng mình sẽ theo ngành đó. Cậu chỉ cần chọn một bước giúp mình có thêm thông tin.

Đừng vội biến trải nghiệm nhỏ thành kết luận về con

Nếu Khoa thích viết câu giới thiệu cho poster, điều đó chưa đủ để kết luận cậu chắc chắn hợp với truyền thông. Nếu cậu thích một môn học, điều đó cũng chưa có nghĩa cậu nhất định nên chọn ngành liên quan đến môn ấy.

Cha mẹ có thể hỏi về trải nghiệm cụ thể:

• “Trong bài tập nhóm vừa rồi, phần nào con thấy dễ bắt đầu nhất?”
• “Việc gì khiến con muốn tìm hiểu thêm sau khi làm xong?”
• “Con thích nghĩ ý tưởng, sắp xếp công việc, giải thích cho người khác hay tự tay hoàn thiện sản phẩm?”
• “Có phần nào khiến con không muốn làm lại không?”

Hãy giữ câu trả lời ở dạng quan sát: “Con đã chủ động chia việc cho nhóm” hoặc “Con thích viết nội dung hơn chỉnh hình ảnh”. Những ghi nhận ấy giúp cả nhà có thêm dữ kiện mà không gắn cho con một nhãn nghề nghiệp quá sớm.

Những câu hỏi có thể khiến con khép lại

Một số câu hỏi thường xuất phát từ sự lo lắng của cha mẹ, nhưng dễ làm con cảm thấy mình đang bị phán xét:

Nỗi lo về khả năng học tập, việc làm hay chi phí đều đáng được bàn đến. Nhưng nếu cha mẹ nêu chúng như một lý do để gạt lựa chọn của con đi ngay lập tức, con có thể ngừng chia sẻ. Hãy cùng con kiểm tra thông tin thay vì yêu cầu con tự bảo vệ lựa chọn của mình.

Nếu con chưa muốn nói, hãy hẹn một thời điểm khác

Có lúc cha mẹ hỏi đúng cách nhưng con vẫn nói:

“Con không muốn nói bây giờ.”

Hãy tôn trọng điều đó, đồng thời để con biết cuộc trò chuyện vẫn có thể tiếp tục:

“Được, tối nay mình dừng ở đây. Khi nào sẵn sàng con có thể nói với mẹ. Cuối tuần mình dành một chút thời gian để quay lại nhé?”

Cách này giúp con có khoảng nghỉ mà không biến việc im lặng thành dấu hiệu rằng cha mẹ đã thất vọng. Cha mẹ cũng nên giữ đúng thời điểm đã hẹn, thay vì bất ngờ hỏi lại giữa một bữa cơm hoặc lúc con đang bận.

Nếu con liên tục tránh né, hãy nhìn lại cách các cuộc trò chuyện thường diễn ra: con có sợ bị so sánh, bị trách mắng hay bị quyết định thay không? Đôi khi, muốn con nói thật hơn, cha mẹ cần thay đổi không khí của cuộc trò chuyện trước khi đặt thêm câu hỏi.

Một cuộc trò chuyện mẫu

Mẹ: “Mẹ muốn nghe xem con đang nghĩ gì về chuyện chọn ngành. Hôm nay con có muốn nói không?”

Khoa: “Con không biết nữa.”

Mẹ: “Con chưa nghĩ ra hướng nào, hay có vài hướng nhưng chưa chắc?”

Khoa: “Con có nghĩ đến thiết kế, nhưng sợ mình không theo nổi.”

Mẹ: “Con lo vì chưa biết công việc thực tế ra sao, hay vì nghĩ mình chưa đủ giỏi?”

Khoa: “Con chưa biết công việc thực tế như thế nào.”

Mẹ: “Vậy hôm nay mình chưa cần quyết định. Con muốn hỏi chuyện một người đang làm nghề hay thử một việc nhỏ trước?”

Cuộc trò chuyện không kết thúc bằng tên một ngành học. Nhưng Khoa đã nói rõ hơn điều mình chưa biết, và gia đình có thể chọn một bước tiếp theo phù hợp.

Mục tiêu không phải là hỏi cho ra đáp án

Khi con nói “con không biết”, cha mẹ có thể bắt đầu bằng một câu ngắn:

“Con chưa cần trả lời ngay. Mẹ muốn hiểu điều gì đang làm con khó nghĩ.”

Sau đó, hãy hỏi từng điều một, nghe hết câu trả lời và kiểm tra xem mình đã hiểu đúng chưa. Nếu con chưa muốn nói, hãy hẹn một thời điểm khác.

Mở lòng không có nghĩa là con sẽ lập tức kể hết mọi điều hay chọn được ngành học. Đó là quá trình con dần tin rằng mình có thể nói thật mà không bị chê trách, so sánh hoặc buộc phải quyết định ngay. Khi sự tin tưởng ấy có mặt, cha mẹ mới có thể cùng con nhìn rõ nỗi lo và tìm bước tiếp theo.